چارچوب فقهی-حقوقی حل اختلافات بین‌الدولی در جهان اسلام با الهام از اصول دیپلماسی و پیمان‌های پیامبر اکرم (ص)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشجوی دکتری فقه و حقوق، دانشگاه شهید مطهری (ره)، تهران، ایران.

چکیده

منازعات بین‌الدولی و واگرایی سیاسی از مهم‌ترین چالش‌های پیش روی جهان اسلام است. سازوکارهای حل اختلاف موجود، به دلیل عدم برخورداری از مشروعیت فرهنگی و دینی کافی، کارآمدی لازم را در این حوزه نداشته‌اند. پژوهش حاضر با هدف ارائه یک راهکار درون‌زا، به دنبال طراحی چارچوبی فقهی-حقوقی برای حل این اختلافات است که مستقیماً از سیره سیاسی و دیپلماتیک پیامبر اکرم (ص) الهام گرفته باشد. این تحقیق با رویکردی توصیفی-تحلیلی، سیره نبوی را به مثابه یک «منبع قانون‌گذاری پویا» بازخوانی می‌کند. روش پژوهش، تحلیل محتوای کیفی چهار مطالعه موردی کلیدی شامل پیمان‌نامه مدینه، صلح حدیبیه، فتح مکه و نامه‌های دیپلماتیک است. بررسی این موارد نشان می‌دهد که دیپلماسی نبوی صرفاً مجموعه‌ای از توصیه‌های اخلاقی نیست، بلکه یک دکترین حقوقی منسجم و کارآمد برای مدیریت روابط بین‌الملل است. یافته‌های پژوهش به استخراج دوازده اصل بنیادین در سه حوزه «حقوقی-ساختاری»، «دیپلماتیک-رفتاری» و «حقوقی-ترمیمی» منجر شد. این اصول که تمام چرخه روابط، از تأسیس دولت تا مدیریت بحران و صلح پایدار پس از منازعه را پوشش می‌دهند، از ظرفیت و مشروعیت لازم برای تأسیس یک «شورای عالی داوری امت اسلامی» برخوردارند. این چارچوب، با تکیه بر مبانی فقه السیر و ارزش‌های مشترک، می‌تواند به عنوان مکملی مؤثر برای نهادهای بین‌المللی معاصر عمل کند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The Jurisprudential-Legal Framework for Resolving Interstate Disputes in the Islamic World Inspired by the Principles of Diplomacy and the Covenants of the Prophet Muhammad (PBUH)

نویسنده [English]

  • seyed ali mirlohi
PhD Student in Jurisprudence and Law, Shahid Motahhari University, Tehran, Iran.
چکیده [English]

Interstate conflicts and political divergence are among the most important challenges facing the Islamic world. The present study, with a descriptive-analytical approach and with the aim of providing an endogenous solution, seeks to design a jurisprudential-legal framework for resolving disputes by reinterpreting the Prophet's life as a "dynamic legislative source." By analyzing the qualitative content of four key case studies (the Treaty of Medina, the Treaty of Hudaybiyah, the Conquest of Mecca, and diplomatic letters), this research shows that prophetic diplomacy is not simply a set of moral recommendations, but a coherent legal doctrine. The findings led to the extraction of twelve fundamental principles in three areas: 1. Legal-structural (based on contractual citizenship and collective security), 2. Diplomatic-behavioral (based on the priority of negotiation and expediency-oriented flexibility), and 3. Legal-restorative (based on general amnesty and restorative justice instead of criminal justice). These principles, which cover the entire cycle of relations, from state formation to crisis management and sustainable post-conflict peace, have the capacity and legitimacy necessary to establish a “Supreme Judicial Council of the Islamic Ummah.” This framework, based on the foundations of jurisprudence and shared values, can serve as an effective complement to contemporary international institutions.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Islamic Unity
  • Dispute Resolution
  • Prophetic Sirah
  • Political Jurisprudence (Fiqh)
  • Diplomacy
  • Islamic International Law
ابن‌هشام، عبدالملک. (۱۳۷۵). السیرة النبویة (ترجمه سید هاشم رسولی محلاتی، جلد دوم). تهران: انتشارات کتابچی.
الشیبانی، محمد بن الحسن. (بی‌تا). کتاب السیر الکبیر. تحقیق: صلاح‌الدین المنجد. قاهره: مطبعة جامعة القاهرة.
العز بن عبدالسلام، عبدالعزیز. (۱۴۱۴ق). قواعد الأحکام فی مصالح الأنام. بیروت: دارالکتب العلمیة.
الغزالی، ابوحامد. (۱۴۱۳ق). المستصفی من علم الأصول. بیروت: دارالکتب العلمیة.
انصاری، مهدی. (۱۳۹۵). «مبانی حقوقی تعامل دولت اسلامی با سایر دولت‌ها در سیره نبوی». فصلنامه مطالعات راهبردی جهان اسلام، ۱۷(۶۷)، ۴۵-۶۸.
باطنی، ابراهیم. (۱۳۹۴). «واکاوی حقوقی استقلال قضایی اهل‌کتاب». حقوق اسلامی، ۱۲(۴۴)، ۸۹-۱۱۱.
جعفریان، رسول. (۱۳۸۵). تاریخ سیاسی اسلام: سیره رسول خدا (ص). قم: انتشارات دلیل ما.
حکیمی، محمد. (۱۳۸۱). الحیاة (ترجمه احمد آرام، جلد ششم). تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
خسروپناه، عبدالحسین. (۱۳۹۹). فلسفه سیاست و حکمت سیاسی. قم: انتشارات سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
خیاط، عبدالعزیز. (۱۴۰۷ق). العلاقات الدولیة فی الإسلام. بیروت: مؤسسة الرسالة.
رحمان، نوید؛ علی، احمد. (۱۳۹۸). «تحلیل کارآمدی سازمان همکاری اسلامی در مدیریت بحران‌های منطقه‌ای». فصلنامه روابط خارجی، ۱۱(۴)، ۱۱۲-۱۴۰.
سروش، عبدالکریم. (۱۳۹۰). سنت و سکولاریسم. تهران: مؤسسه فرهنگی صراط.
طباطبایی، سید محمدحسین. (۱۳۸۹). تفسیر المیزان (ترجمه سید محمدباقر موسوی همدانی، جلد چهارم). قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
طبری، محمد بن جریر. (۱۳۷۵). تاریخ الرسل و الملوک (ترجمه ابوالقاسم پاینده، جلد سوم). تهران: انتشارات اساطیر.
الطوسی، محمد بن الحسن. (۱۳۸۷ق). المبسوط فی فقه الإمامیة. تصحیح: سید محمدباقر بهبودی. تهران: المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریة.
عابدی، مهدی؛ حسینی، سید محمدرضا؛یعقوبی، محمدطاهر. (۱۴۰۲). «اصول اخلاقی پیامبر(ص) در جنگ‌ها براساس سیره تاریخی پیامبر(ص) و قرآن». پژوهش‌های اخلاقی، سال چهاردهم، شماره ۲ (زمستان)، ۱۰۱-۱۲۴.
عمید زنجانی، عباسعلی. (۱۳۹۲). فقه سیاسی: حقوق بین‌الملل اسلام. تهران: انتشارات امیرکبیر.
فیرحی، داود. (۱۳۹۱). نظام سیاسی و دولت در اسلام. تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت).
قادری، حاتم. (۱۳۸۸). اندیشه‌های سیاسی در اسلام و ایران. تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت).
کمالی، محمدحسین. (۱۴۰۱). القواعد الفقهیة و تطبیقاتها فی المذاهب الإسلامیة. تهران: انتشارات مجد.
مطهری، مرتضی. (۱۳۷۹). آشنایی با علوم اسلامی. قم: انتشارات صدرا.
منتظری، حسینعلی. (۱۳۸۸). مبانی فقهی حکومت اسلامی (ترجمه و تقریر محمود صلواتی). تهران: نشر سرایی.
واعظی، احمد. (۱۳۹۴). نظریه قرارداد اجتماعی از دیدگاه فقه سیاسی. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.